Þegar vetur gengur í garð stingur sú umræða oft upp kollinum, hvaða fóður best sé að gefa fuglum heima við hús og bæi. Þessir fiðruðu vinir okkar þurfa jafn misjafna fæðu eins og tegundirnar eru margar. Því er ætlunin að rekja nokkuð, hvaða fugla helst megi búast við á fóðurstað og hvaða matseðill hentar hverjum. Til að auka fjölbreytni þeirra fugla sem sækja í garða okkar á vetrum, er árangursríkast að gefa fjölbreytt fóður. Hægt er að lokka til sín ólíklegustu fugla með réttum matseðli. Hér verður aðeins stiklað á stóru um þetta efni, en vonandi á einhver eftir að rita íslenska bók um fugla í görðum innan skamms.

Í kuldum og frosthörkum þurfa fuglarnir mikla orku til að halda á sér hita og því er fita ein besta fæðan handa þeim. Margir gefa fuglum fitu sem fellur til á heimilum eins og tólg, kjötsag, flot og mör, en þessi fæða er mjög vinsæl hjá mörgum fuglum. Kjötsag er hægt að fá í kjötvinnslum og þeim kjötbúðum eða kjötborðum, þar sem kjöt er sagað. Samkeppni er þó töluverð um sagið, t.d. við hundaeigendur. Mör er hægt að kaupa á haustin, þegar slátur er selt og stundum í kjötvinnslum fram eftir vetri. Aðra kjötafganga er líka hægt að brúka. Á jólum er tilvalið að færa fuglum hangiflotið. Ýmsir blanda fitu, t.d. tólg, smjörlíki eða matarolíu, saman við aðra fæðu, eins og brauð og jafnvel korn. Slík fæða heldur oft í lífi í fuglum, sem hafa hrakist hingað um haustið og reyna að þreyja þorrann og góuna. Nefna má hettusöngvara, glóbrysting og ýmsar finkur sem dæmi um þess háttar hrakningsfugla.

Aðrir matarafgangar eru einnig vinsælir, t.d. brauð og kökur, sérstaklega hjá störum, sem eru alætur. Hrafnar eru líka alætur og er löng hefð er fyrir því að bera þeim æti. Þeir sækja gjarnan í þéttbýli eftir æti þegar harðnar á dalnum. Hröfnum þarf að gefa á víðavangi eða uppá þökum, þeir koma ekki í mjög innilokaða garða með miklum gróðri. Þrestir eru æstir í epli og langi fólk til að fá gráþresti og svartþresti í garða sína, auk skógarþrastanna, er besta ráðið að hafa stöðugt epli á boðstólum. Aðrir vetrargestir koma stundum í epli, eins og silkitoppurnar á myndinni. Það er um að gera að stunda tilraunastarfsemi af krafti og prófa sig áfram með rétti á matseðilinn.

Frææturnar sem heimsækja fóðurbretti okkar reglulega, eru auðnutittlingur og snjótittlingur. Besta fóðrið handa auðnutittlingum er gára- (úndulata-) eða finkufræ. Hirsistönglar, sem ætlaðir eru sömu búrfuglum eru einnig eftirsóttir af auðnutittlingum. Það korn sem er á boðstólum í verslunum undir heitinu fuglafóður er sérstaklega ætlað snjótittlingum, það er annað hvort kurlaður maís eða ómalað hveitikorn. Hægt er að kaupa 40 kg sekki af hveiti hjá Kornax í Sundahöfn og dugir einn slíkur venjulega vetrarlangt. Auðnutittlingar ráða við hveitið, en eru lítt hrifnir af maísnum. Hveitikornið er líka tilvalið fóður fyrir endur og gæsir, mun næringarríkara en brauð. Þegar starfsmenn borgarinnar fæða Tjarnarfugla, gefa þeir venjulega hveitikorn.

Fuglar sækja gjarnan í opið vatn til að baða sig og drekka. Þeir þurfa að halda fiðrinu hreinu og vatnsþéttu og eru böð mikilvægur hluti af því. Mælt er með grunnu vatni eins og í fuglaböðum og grunnum pollum. Það er einnig mikilvægt í frosthörkum, að fuglar hafi aðgang að opnu vatni.

Því er almennt trúað, að fuglar sæki aðeins í fóður í vetrarhörkum og jarðbönnum. Þetta er ekki að öllu leyti rétt. Snjótittlingar koma yfirleitt ekki nema jarðbönn ríki. Þetta kom berlega í ljós síðastliðinn vetur, 2000-2001, þegar varla festi snjó á Suðvesturlandi. En kornið skemmist ekki, sé það geymt á þurrum stað. Aðrir fuglar koma gjarnan, þó jörð sé auð og þar sem fuglar hafa vanist matargjöfum vetrarlangt, halda þeir áfram að koma langt fram á vor, sé haldið áfram að bera þeim æti. Þetta á sérstaklega við um auðnutittlinga, sem sækja í æti langt fram í maí eða jafnvel lengur. Fuglar eru vanafastir, oft tekur þá nokkurn tíma að finna fóðrið, en þegar þeir hafa vanist fóðurbrettinu, halda þeir áfram heimsóknum sínum. Sumir hafa langtímaminni og koma ár eftir ár í sömu garðana.

Það eru einnig aðrar ástæður fyrir því að fuglar sæki í garða að vetrarlagi en matgjafir og fuglaböð. Starar heimsækja varpstaði sína allt árið, hörgull er á hreiðurstöðum og þurfa þeir því að verja þá gegn ágangi félaga sinna. Sjálfur er ég með fjóra varpkassa fyrir stara og eru þeir venjulega allir í notkun og slegist um þá. Hentugur gróður í görðum lokkar að fugla. Ýmis berjatré og runnar eru afar vinsæl og eru ávextir sumra uppetnir á haustin, meðan aðrir endast fram eftir vetri. Val á réttum trjám, runnum og blómum fyrir fugla er efni í annan pistil.

Það þarf ekki flókinn búnað til að fæða fuglana. Sumir gefa þeim á jörðina, aðrir setja upp fóðurbretti eða hengja fóðrið uppí tré (fyrir auðnutittlinga), enn aðrir nota skúrþök. Erlendis tíðkast alls kyns fóðurgjafar, t.d. fyrir korn. Þeir nýtast hér fyrir auðnutittlinga og einnig fóðurgjafar ætlaðir búrfuglum. Ef garðurinn er lokaður af trjám eða húsum, eru snjótittlingarnir tregir til að tylla sér, þá koma þökin að góðum notum. Þeir eru einnig meiri úthverfa- en miðbæjarfuglar. Svo þarf að hafa kettina í huga, þeir mega ekki hafa alltof greiðan aðgang að fuglunum.

Fuglavernd stendur á hverjum vetri fyrir garðfuglakönnun. Könnunin hófst 1994 og er markmiðið með henni að athuga hvaða fuglar sækja í garða, í hve miklu magni og breytingar í tegundasamsetningu yfir vetrarmánuðina og skoða breytileika milli ára. Hægt er að nálgast upplýsingar um könnunina annars staðar á vef félagsins.

Jóhann Óli Hilmarsson